In de aanloop naar mijn scriptie, als afsluiting van de studie Film- en Televisiewetenschappen, deed ik wat kleine onderzoekjes om me voor te bereiden. Ik ben erg geïnteresseerd in beeldvorming en autisme, en hoe daar door mensen met autisme zelf over gedacht wordt. De film Rain Man wordt gezien als een belangrijk punt in die beeldvorming. Toen de film 30 jaar geleden uitkwam werd het neergezette beeld van autisme geroemd; het was erg vernieuwend. Nu hebben veel mensen met autisme last van het beeld van autisme dat toen neergezet is, waarvan achteraf gezien ook bleek dat de persoon waarop de film gebaseerd is helemaal geen autisme had (lees verder over Kim Peek). Ik was al helemaal vergeten dat ik dit paper ooit geschreven had, maar het leek me wel interessant om de uitkomsten alsnog met jullie te delen. Ik zal niet ingaan op methodes en dergelijke, en ik heb de uitkomsten (uit 2010) aangevuld met actuele informatie.

Rain Man is een roadmovie/melodrama uit 1988. Het gaat over twee broers die elkaar niet kennen, waarvan er één een autistische savant is. Als hun vader overlijdt komt Charlie erachter dat het grootste deel van de erfenis naar de autistische Raymond gaat. Charlie neemt zijn broer weg uit zijn veilige omgeving en probeert hem ervan te overtuigen om een deel van de erfenis aan hem te geven.

De receptie van Rain Man in 1988

Toen de film Rain Man uitgebracht werd in 1988, werd de film gezien als een welkom en vernieuwend inzicht in autisme. In die tijd was het beeld van autisme de klassieke autist die nauwelijks kon communiceren. Het personage Raymond had veel meer mogelijkheden dan het beeld wat op dat moment bestond. Hij kon praten, lezen en bezat bijzondere rekenvaardigheden. Daarom werd hij gezien als een goede afbeelding van autisme. Het was de meest realistische beeldvorming van iemand met autisme tot dan toe.

De gevolgen voor mensen met autisme

De representatie van autisme in Rain Man bleef heel lang de standaard. Een sociologisch document, zoals Murray het beschrijft in zijn boek Representing Autism. Het was één van de succesvolste films van het jaar 1988 en nog steeds is het één van de bekendste films over autisme. De ontwikkeling van autisme als diagnose ging echter door, en snel ook. Vanaf de jaren ’90 kwam er meer aandacht voor autisme bij een normale tot hoge intelligentie. Tot dan toe, en dat is er in films nog steeds, was er een focus op intelligentie als een kenmerk van autisme, terwijl in de maatschappij steeds meer het besef kwam dat autisme niet samenhangt met een verstandelijke beperking of juist hoogbegaafdheid. Het kan voorkomen bij elk IQ.

De autistische savant met bijzondere talenten wordt sindsdien vaak gezien als de norm binnen autisme, maar het gaat waarschijnlijk maar om zo’n tien procent van de mensen met autisme die ook eigenschappen van savantisme hebben. We weten inmiddels dus dat het redelijk zeldzaam is.

Nog steeds worden mensen in het dagelijks leven vergeleken met Raymond. ‘Kun je ook in één oogopslag zien hoeveel tandenstokers er op de grond gevallen zijn?’ is een vraag die 30 jaar later nog steeds gesteld wordt aan mensen met autisme. Dat maakt de impact van de film op het dagelijks leven duidelijk.

De receptie van Rain Man tussen 2004 en 2017

Ik voerde mijn onderzoek uit op internetfora (inmiddels heeft social media de communicatie via fora natuurlijk grotendeels vervangen). Zulke fora zijn belangrijk geweest in de verschuiving die er is geweest in hoe men over Rain Man nadacht. Mensen met dezelfde interesses van over de hele wereld, zoals bijvoorbeeld autisme of het discussiëren over films, konden elkaar makkelijker vinden. Sonia Livingstone, een professor die onder andere onderzoek deed naar media en internet, beschreef het als de verschuiving van uitzenden (‘from one to many’- televisie en film) naar ‘peer’-communicatie (‘from one to one and from many to many’- internet, chats, fora).

Het internet was nog niet algemeen beschikbaar in 1988, waardoor media-uitingen niet door het publiek bediscussieerd konden worden en de film een vaststaand stereotype beeld over autisme veroorzaakte. Met behulp van het internet en de groter wordende kennis over autisme, is het discours hierover verschoven. Mensen die het toen zagen als een goede representatie van autisme, kennen nu misschien zelf mensen met autisme (via internet) en hebben hun mening kunnen bijstellen.

Mensen met autisme met een normale intelligentie zijn zelf ook meer aanwezig op internet en kunnen aangeven wat wel klopt en wat niet. Bij nieuwe uitingen over autisme, zoals bijvoorbeeld de Netflixserie Atypical, laten mensen met autisme in blogs en op social media veelvuldig weten wat ze vinden van de accuraatheid van de beeldvorming. Ik droeg daar zelf ook een blog aan bij. Mensen zonder autisme die kijken, kunnen zo al met een bepaalde kijkwijzer naar de serie gaan kijken, waardoor de stereotypes genuanceerd worden.

Heb jij in je dagelijks leven nog weleens last van het beeld dat in Rain Man neergezet werd van autisme? Op welke manier? Laat het hieronder in een reactie weten.

Waar moet mijn volgende blog over gaan? Mail je vraag naar info@a-typist.nl. Je kunt me nu ook anoniem een vraag stellen via CuriousCat.