Een musical over een witte, autistische, middenklasse man, wiens leven ineens verandert als zijn enige houvast overlijdt. Zijn ‘normale’, knappe broer blijft over om zich over hem te ontfermen en snapt helemaal niks van zijn autistische broer. Goh, waar hebben we dit verhaal vaker gehoord? Nou, in best veel films over autisme bijvoorbeeld. Het is een vrij stereotiepe manier om een verhaal over een personage met autisme te starten: het leven was prima op orde, en toen niet meer, en hoe reageert diegene daarop? Meestal met veel overprikkeling en meltdowns. En welke levensles zit erin voor de neurotypische broer of zus? Hoe krijgt die zijn leven weer op de rit door zich ineens verantwoordelijk te moeten opstellen? Ik was dus niet per se onder de indruk toen deze musical aangekondigd werd. Sterker nog, ik zuchtte een keer en ben er snel langs gescrold op Instagram.

Maar hé, je bent recensent of je bent het niet. Ook de flaters wil ik graag zien, zodat andere autistische mensen, die de triggers misschien minder goed aankunnen, dat niet hoeven te doen, of zodat ik met mijn recensie de makers of nieuwe makers kan bereiken.

Ineens ging het snel: de eerste bezoekers waren positief en de musical nam in populariteit toe. Een kaartje krijgen was inmiddels niet meer zo makkelijk. Ik besloot in mijn eentje te gaan op de meest dichtstbijzijnde plek bij Utrecht waar ik nog een enkel kaartje kon vinden: De Flint in Amersfoort.

Er zijn inmiddels meer voorstellingen aangekondigd, maar ook die raken snel uitverkocht. Hopelijk komen er nóg meer data bij.

Wie is eigenlijk de doelgroep van uitingen over autisme?

Om me heen merkte ik onder autistische mensen weerstand om deze musical te gaan zien. Er is een behoorlijk wantrouwen ontstaan om wéér iets stigmatiserends te zien, en een musical kun je niet even uitzetten of wegleggen zoals je dat bij een tv of een boek wel kunt doen. Ik concludeerde voor mezelf: wij zijn ook niet de doelgroep van uitingen die over autisme gaan. Het is bedoeld voor mensen die een inkijkje willen krijgen in autisme, en dat hebben wij al in ons eigen hoofd. Het is dus niet voor ons gemaakt en op onze behoeften afgestemd.

Dit maakte ik ook op uit de eerste recensies die naar buiten kwamen en de waarschuwing op de website dat er stroboscooplichten gebruikt werden (al is het fijn dat het aangekondigd wordt). Waarom zou je dat doen? Zeker weer om overprikkeling uit te beelden… terwijl de neurodivergente mensen in de zaal dáár ondertussen lekker overprikkeld van kunnen raken. Nee, heel welkom voelde ik me ook niet. Je merkt het; ook bij mij zitten de vooroordelen over stigma’s en stereotiepen er inmiddels ingebakken.

Ik voel me wél de doelgroep

We spoelen even door naar een paar maanden later als ik eindelijk in de zaal zit, de musical nog maar een minuut of twintig bezig is en ik denk: dit voelt goed. Dit is wél voor iemand als ik gemaakt. Ik voel me wél de doelgroep. En dan word ik heen en weer geslingerd tussen herkenning, hardop lachen, en ik laat zelfs een traantje (mensen die me kennen weten dat dit zeer uitzonderlijk is).

Wat ik vooral leuk vond is dat Jasper musicalfan is, en dat ben ik ook. In Stoornis of my life wordt veelvuldig verwezen naar het musicalgenre en naar andere musicals. Daar heb ik enorm van genoten.

Ook de situaties die Jasper meemaakt met zijn autistische huisgenoten zijn heel herkenbaar voor mij. De hilarische (en soms ook pijnlijke) chaos die je krijgt als je een groep autisten bij elkaar zet vind ik vrij realistisch, al is het op een podium natuurlijk altijd iets uitvergroot. De één die haar stemvolume niet onder controle kan houden, de ander die daar overprikkeld van raakt, degene die zich ook in een groep autisten buitengesloten en onzichtbaar voelt (au), enzovoort. Het is ook fijn dat je hiermee verschillende vormen van autisme te zien krijgt, al had de diversiteit wel wat uitgebreider mogen zijn, maar daarover later meer.

Ook herkenbaar zijn de mensen om je heen (familie en zorgverleners) die allemaal denken te weten wat goed voor je is, en iedereen denkt weer wat anders, waardoor je niet de kans krijgt om te bedenken wat je zélf eigenlijk vindt.

Voor mensen met autisme zelf zit er wat mij betreft dus veel herkenning in, maar ook ouders en andere mensen die iets met autisme te maken hebben zullen denk ik vinden wat ze zoeken in deze musical.

Decor en licht

Die gevreesde stroboscoop… die viel uiteindelijk wel mee. In de musical zit een heftig rocknummer gezongen door een autistisch personage die het geluid dat andere mensen maken erg slecht trekt. Zelf zag ik de stroboscoop meer als illustratie van het genre dan als een uiting van overprikkeling. Overigens vond ik de stroboscoop wel onnodig en had het nog veel minder heftig gekund. Ik heb mijn ogen even dichtgedaan, voor zover dat hielp.

Verder is het decor van de musical redelijk prikkelarm. Het decor is een witte achterwand die bestaat uit verschillende delen die kunnen draaien. Op de voorgrond staan witte onderdelen die in elke scene dienen als iets anders. Bijvoorbeeld een kast, een tafel of een krukje. Het decor is hierdoor dus redelijk rustig voor het oog, maar tegelijkertijd spannend en dynamisch.

Het doel is dat de musical stipt op tijd begint. Het publiek wordt op de website expliciet opgeroepen om op tijd te komen. Dat is fijn, want niks zo vervelend dan om steeds afgeleid te raken door opengaande deuren en mensen die erlangs moeten als je probeert je te concentreren op een beginnende voorstelling. Bij de voorstelling waar ik was, begonnen ze ook precies op tijd. Heerlijk. In de musical (omdat Jasper zo’n musicalfan is en zijn eigen musical aan het schrijven is) wordt ook uitgelegd hoe een musical werkt en waar je je bevindt in het verhaal, lekker voorspelbaar.

Stereotiepe elementen

Ik zal niet ontkennen dat er stereotiepe elementen in de musical zitten en dat de diversiteit beter had gekund. Chanel Matil Lodik heeft hier aandacht aan besteedt in haar recensie dus ga die ook zeker even lezen. Niet iedereen zal zich dan ook de doelgroep voelen, zoals Chanel ook beschrijft in haar recensie. Aan de andere kant zijn er ook verrassende elementen, taboes die wél doorbroken worden en wendingen, die het verhaal of bepaalde personages in een ander daglicht zetten. Ook de rol van de broer blijkt bijvoorbeeld niet te zijn wat ik in de inleiding beschrijf.

Alex Klaasen interviewde zijn eigen broer (die autistisch is) en zijn huisgenoten voor de musical, en zocht ook contact met de NVA. Nog leuker had ik het gevonden als er ook autistische makers of acteurs meegedaan hadden aan de musical. Misschien is dat wel zo, maar het is in ieder geval niet naar buiten gebracht. Het is in ieder geval fijn dat er autistische mensen betrokken zijn bij het maakproces.

De musical is grappig, maar wat mij betreft niet karikaturaal. Ook zitten er meerdere diepere lagen in waar je nog lang over door kan praten. Zijn er wel neurotypische personages in deze musical bijvoorbeeld? Of blijkt iedereen uiteindelijk ergens op het spectrum te zitten?

Mijn ervaring in het theater

Over het algemeen kom ik nog weinig uitgebreide meningen over de musical tegen van andere autisten, en dit heeft mogelijk te maken met het eerste punt dat ik aanhaalde: dat we ons een tijdje niet de doelgroep hebben gevoeld, hoewel dit aan het bijtrekken is en ik van steeds meer mensen hoor dat ze een kaartje hebben gekocht. Daarnaast komt er bij een musical natuurlijk altijd de ervaring in het theater bij. Om de musical te kunnen zien, moet je:

• Daar ergens voor naartoe
• Je in een mensenmassa begeven
• Mogelijk ergens naartoe reizen
• Een wellicht onbekende openbare ruimte betreden
• Een aantal uur stilzitten
• Kijken naar een voorstelling waarvan je het geluid en licht niet zelf kunt reguleren

Dit kunnen drempels zijn om te gaan. Ik hoop daarom dat er wellicht nog prikkelarme voorstellingen aangekondigd worden in samenwerking met Onbeperkt Genieten en daarnaast hoop ik ook dat er opnames gemaakt worden, zodat de musical op den duur ook op tv of via een streamingsdienst te bekijken is.

Van tevoren dacht ik: dit doe ik wel even. Ik ben immers vaker in m’n eentje naar het theater geweest. De verschillen waren: dat waren voorstellingen die niet uitverkocht waren, in theaters die ik kende en waar meer zitruimte was. De stoeltjes in dit theater (De Flint in Amersfoort) waren vrij krap en ik moest m’n best doen om de mensen naast me niet aan te raken, waardoor ik gespannen zat. Pas na de voorstelling zag ik op een scherm aangegeven staan dat er een prikkelarme lounge beschikbaar was. Ik heb van tevoren de mails, de veelgestelde vragen en de informatie over toegankelijkheid op de website gelezen, maar ik heb dit nergens zien staan. Dat vond ik jammer; ik had het graag van tevoren willen weten.

Op de website van de musical is wel een Prikkelwijzer te vinden die gemaakt is in samenwerking met Onbeperkt Genieten. Deze vond ik gelukkig wel voordat ik de musical zag en heeft me erg geholpen. Ik vond het fijn om van tevoren te weten wat ik kon verwachten aan prikkels en ook hoe lang het gedeelte voor en na de pauze precies zou duren. Gelukkig kon ik mijn ervaring in het theater enigszins van me afzetten, omdat ik over het algemeen vrij goed in mijn vel zit en niet snel overprikkeld raak momenteel. Ik kon daardoor alsnog erg genieten van de musical, al was mijn ervaring niet perfect.

Conclusie

Nog even vanuit musicalperspectief, enigszins losstaand van representatie: hier heb ik weinig over te klagen. De acteurs zijn perfect gecast, met de zang is zeker niks mis, het decor is goed gevonden, de humor in deze musical was het beste wat ik ooit gezien heb. Meestal vind ik de humor in musicals vrij flauw; nu kon ik oprecht lachen. Het enige wat ik misschien op kan merken is dat ik het leuker had gevonden als de liedjes wat meer meezingers waren geweest. Wellicht is dat een gevalletje ‘be careful what you wish for’, want het had de musical een hele andere sfeer kunnen geven. De nummers zijn heel verhalend en dat past perfect. Het zijn alleen geen liedjes die we over jaren, los van de musical, nog gaan horen denk ik.

Als je dit vanuit het niks kan maken, ben je bovendien een zeer getalenteerd musicalschrijver. En dapper, om over dit onderwerp een musical te maken, die dus al snel had kunnen vervallen in een karikatuur of iets stigmatiserends, maar wat mij betreft een meesterwerk is geworden. Als je autistisch bent en graag naar musicals gaat, ga deze musical dan zeker bezoeken!