Wat is een meltdown bij autisme, hoe voelt het en wat doe je eraan?

Bij overprikkeling of overbelasting, kan er bij autisme een explosie (meltdown) of een implosie (shutdown) ontstaan. Het gedrag is dan niet meer controleerbaar. Bij de meltdown gaat het over (voornamelijk) naar buiten gericht gedrag, en bij de shutdown gaat het over naar binnen gericht gedrag. De oorzaken zijn vaak hetzelfde. Een shutdown kan daarom ook in een meltdown overgaan en andersom. De shutdown wordt soms ook wel vergeleken met de freeze-reactie in een stressvolle situatie, en de meltdown met de fight- of flight-reactie.

In deze blog gaat het over de uitbarsting/explosie: de meltdown. Ik geef je informatie over wat het is, wat er in je lichaam en brein gebeurt, en hoe je een meltdown kunt herkennen, voorkomen en opvangen. Ik laat ook een aantal autistische mensen aan het woord die beschrijven hoe zij een meltdown ervaren. Wellicht herken je het bij jezelf.

Over de shutdown kun je meer lezen in deze blog.

Van buiten is vaak lastig te zien of iets een meltdown is of een driftbui. Autistische kinderen en volwassenen krijgen daardoor vaak te maken met onbegrip. In dit artikel zal ik ook uitleggen wat het verschil is.

Wat weten we over de meltdown?

Een meltdown is een onvrijwillige reactie op een overweldigende hoeveelheid input. Het is geen bewuste keuze en geen manier om iets af te dwingen. Lange tijd keek onderzoek vooral van buitenaf naar meltdowns, vanuit het perspectief van ouders en begeleiders, en sprak het over ‘probleemgedrag’. De laatste jaren komt er steeds meer aandacht voor hoe autistische mensen het zelf beleven.

Een belangrijk onderzoek is dat van Lewis en Stevens (2023) in het tijdschrift Autism. Zij interviewden 32 autistische volwassenen over hun meltdowns. Uit dit en ander recent onderzoek zijn een aantal bevindingen gebleken die belangrijk zijn om te benoemen:

  • Er bestaan ook ‘interne meltdowns’. Sommige deelnemers beschreven meltdowns die ze van buiten wisten te verbergen, terwijl het van binnen net zo heftig was. Dat zie je vooral bij mensen die veel maskeren.
  • Maskeren vergroot de kans op meltdowns. Langdurig je autistische kenmerken verbergen kost veel energie, en die belasting stapelt zich op (Attwood & Garnett).
  • Een meltdown kan ook een functie hebben. Deelnemers beschreven de ontlading als een manier om spanning kwijt te raken en, soms, om eindelijk gehoord te worden. Dat maakt het niet minder zwaar, maar het laat zien dat het een reactie van je systeem is en geen ‘slecht gedrag’.
  • Het is geen gedrag dat gecorrigeerd moet worden. Een meltdown is een teken van nood. Straffen of corrigeren helpt niet en kan het zelfs erger maken.
  • Vaker meltdowns hebben dan anders kan een waarschuwingssignaal zijn. Als meltdowns of shutdowns vaker voorkomen, kan dat wijzen op chronische overbelasting en een dreigende autistische burn-out.

Wat kan een meltdown veroorzaken?

Deze lijst is waarschijnlijk niet compleet, maar hieronder vind je een aantal dingen die een meltdown kunnen veroorzaken.

  • Te veel sensorische, emotionele, lichamelijke of sociale input: veel autistische mensen verwerken prikkels intenser of minder gefilterd. Geluid, licht, drukte, gesprekken en emoties komen allemaal binnen. (Dit kan overigens ook gaan over je eigen emoties). Op een gegeven moment is het ‘vol’ en kan je brein niets meer aan.
  • Hoge of onduidelijke verwachtingen, eventueel door PDA: als je het gevoel hebt dat je iets moet wat je niet kunt, of niet weet wat er precies van je verwacht wordt, geeft dat veel druk. Bij PDA kunnen zelfs gewone verzoeken al als een bedreiging voelen.
  • Onbegrip, of niet in staat zijn om duidelijk te maken wat je wilt of nodig hebt: het kost veel energie als je je niet begrepen voelt, of als je niet de woorden vindt om uit te leggen wat er aan de hand is. Sommige autistische mensen hebben minder of geen gesproken taal tot hun beschikking. Die machteloosheid kan de spanning snel verder opbouwen.
  • Onduidelijkheid: niet weten wat er gaat gebeuren, hoe lang iets duurt of wie er komen, zorgt voor onrust. Je hoofd blijft dan bezig met alle mogelijkheden, en dat vreet energie.
  • Veranderingen, ook kleine (een afspraak die verschuift, een andere route): een verandering betekent dat je je plan in je hoofd moet omgooien. Ook een kleine wijziging kan veel kosten, zeker als je al moe bent.
  • Slaapgebrek: na een slechte nacht heb je minder reserve. Prikkels komen harder binnen en je kunt minder hebben voordat het te veel wordt.
  • Stress: ook door dingen die niet direct met de situatie te maken hebben, vult de emmer zich. Daardoor is er minder ruimte voor wat er verder op je afkomt.
  • Pijn of ziekte: als je lichaam pijn heeft of ziek is, gaat daar veel energie naartoe. Het is onzeker wanneer het weer beter zal gaan en soms weet je helemaal niet wat er scheelt.
  • Maskeren: lang je best doen om je aan te passen kost veel energie, ook als je het zelf niet direct merkt.
  • Lichaamssignalen te laat opmerken: veel autistische mensen merken honger, dorst, kou of vermoeidheid pas laat op. Dan raakt je reserve ongemerkt op.
  • Te veel beslissingen of overgangen op een dag: steeds moeten schakelen tussen taken, plekken of mensen.
  • Opgestapelde belasting: een paar drukke dagen achter elkaar, zonder tijd om bij te komen.

Soms is niet heel duidelijk wat precies de meltdown veroorzaakt heeft. Vaak zijn er al dingen opgestapeld, en dan kan een druppel (bijvoorbeeld één hard geluid) de emmer doen overlopen. Het helpt om niet alleen naar die druppel te kijken, maar ook naar wat er al in de emmer zat.

De vroege signalen van een meltdown

Een meltdown komt zelden echt ‘uit het niets’. Vaak verloopt hij in drie fasen. Die indeling komt uit het boek van Myles en Southwick (1999), en wordt nog steeds veel gebruikt.

  1. De aanloop (rumbling). De spanning loopt op. Dit is het moment waarop je nog het meest kunt bijsturen.
  2. De uitbarsting (rage). De meltdown zelf. Denken en praten lukken nauwelijks nog. De meltdown moet nu meestal ‘uitrazen’; het belangrijkste is veiligheid en zo min mogelijk prikkels.
  3. Het herstel (recovery). Uitputting, soms verdriet, schaamte of het niet goed meer weten wat er gebeurd is. Dit is niet het moment voor een gesprek of een les.

Vroege signalen

In de aanloopfase kun je signalen opmerken, bij jezelf of bij een ander. Bijvoorbeeld:

  • Meer of heftiger stimmen, of juist stilvallen
  • Gespannen spieren, gebalde vuisten, onrustig bewegen
  • Een racend hart, het warm krijgen, sneller ademen
  • Prikkelbaar of kortaf worden
  • Gevoeliger worden voor geluid, licht of aanraking
  • Moeite met woorden vinden of vragen beantwoorden
  • Een vol of ‘mistig’ hoofd
  • De drang om weg te gaan

Tip: maak een eigen signaleringsplan met drie kleuren. Groen: zo gaat het als het goed met je gaat. Oranje: deze signalen betekenen dat je moet gaan bijsturen. Rood: nu is het tijd om je terug te trekken. Zo’n lijst helpt jou, maar ook de mensen om je heen. Die kunnen je dan ook helpen signaleren wanneer het richting oranje of rood gaat.

Kenmerken van een meltdown

Hoe ziet zo’n meltdown er dan uit? Er zijn veel tekenen die kunnen wijzen op een meltdown. Hieronder vind je een zo uitgebreid mogelijke lijst, maar er zullen vast meer kenmerken zijn.

  • Zichtbaar en naar buiten gericht gedrag
  • Verbale uitingen: schreeuwen, schelden, hard huilen
  • Fysieke uitingen: schoppen, slaan, bijten, dingen gooien, deuren dichtslaan
  • Weglopen of wegrennen
  • Zichzelf pijn doen, zoals met het hoofd bonken of zichzelf slaan
  • Niet meer aanspreekbaar zijn, of niet kunnen reageren op wat anderen zeggen
  • Controleverlies: het gevoel niet meer jezelf te zijn
  • Heftige emoties tegelijk: woede, angst, verdriet, paniek, frustratie
  • Achteraf niet meer precies weten wat er gebeurd is
  • Een meltdown kan zich aankondigen door veel stimmen, of juist stilvallen
  • Na een meltdown is de persoon vaak uitgeput en volgt een periode van herstel

Let op: niet elke meltdown is zichtbaar. Bij een ‘interne meltdown’ lijkt iemand van buiten misschien alleen gespannen of afwezig, terwijl het van binnen volledig stormt.

Hoe vaak komt het voor?

Niet iedereen met autisme heeft meltdowns of shutdowns. Sommigen hebben allebei, sommigen geen van beide. Betrouwbare cijfers over hoe vaak meltdowns voorkomen zijn er nog steeds niet. Op Twitter (nu X) deed ik een aantal polls. Interessant hieraan is dat de meltdown veel bekender lijkt te zijn dan de shutdown.

Dat de meltdown bekender is, heeft waarschijnlijk te maken met zichtbaarheid: een meltdown valt op, een shutdown niet. Tegelijk kan dat beeld misleidend zijn. Volwassenen die veel maskeren, houden een meltdown vaak in tot ze thuis zijn, of hebben een interne meltdown die niemand ziet. Daardoor wordt bij hen soms gedacht dat ze ‘er geen last van hebben’.

Verschil met een driftbui

Een meltdown uit zich over het algemeen heftiger dan een driftbui. Het is emotioneler, duurt langer en het is moeilijker om iemand er weer uit te krijgen.

Een driftbui heeft meestal een doel. Hij ontstaat bijvoorbeeld omdat iets niet mag, en heeft dan als doel om dat toch te krijgen. Een meltdown kan ogenschijnlijk uit het niets ontstaan, omdat het gewoon te veel is. Een meltdown is geen driftbui, geen aandacht vragen en geen opzettelijk gedrag.

Een volwassene zul je niet snel een driftbui zien krijgen, maar meltdowns kunnen wel voorkomen op volwassen leeftijd.

Nuance: ook autistische kinderen kunnen een driftbui hebben, en een driftbui kan omslaan in een meltdown als de spanning te hoog oploopt. Twijfel je? Ga er dan van uit dat iemand overbelast is. Een kind dat een driftbui heeft, schaadt het niet als je de prikkels vermindert. Een kind in een meltdown schaadt het wel als je het straft. Hieronder zie je het verschil nog een keer terug in een overzichtje:

Hoe voelt een meltdown?

Zelf heb ik geen ervaring met meltdowns. Daarom laat ik hier andere autistische mensen aan het woord die beschrijven hoe het voor hen voelt:

Issha: “Alles is teveel en neemt mijn hele zijn over. Ik besta op dat moment alleen nog maar uit een explosie van emotie. Geen gedachten, niks. Alleen maar een explosie aan emotie dat alles overneemt. Mijn brein, mijn lichaam… alles is teveel, en ik zak in elkaar, of explodeer.”

Anna: “Er lijkt zich een enorme druk op te hopen in m’n hoofd en m’n lichaam, m’n hart racet, m’n gedachten gaan onnavolgbaar snel… er komt niets uit, zou willen gillen krijsen en slaan maar het eeuwige besef dat dit niet hoort is zo overweldigend dat het ineens barst.”

Marika: “Hysterische jankbui, alle grenzen die ik heb overschreden of heb laten overschrijden komen in een jankbui eruit. Ik ben dan niet aanspreekbaar en lig op de grond of hang in een hoek van de bank. Door mijn betere grensbewaking komt het nog maar een paar keer per jaar voor.”

Fem: “Alsof je hoofd een verstopte trechter is, waar stenen/spijkers doorgepropt worden: licht, geluid, onduidelijkheid, wijzigingen, onmogelijke verwachtingen, waardoor je bevriest en niet kunt vluchten, en wat dringend een oplossing behoeft, terwijl je niet kunt denken, dus ontploft.”

Wat is een meltdown NIET?

  • Geen driftbui of aandacht vragen
  • Geen manipulatie of chantage
  • Geen gebrek aan opvoeding of karakter
  • Geen bewuste keuze
  • Niet iets wat je met wilskracht kunt stoppen als het eenmaal bezig is

Kun je een meltdown voorkomen?

Alle (over)belasting vermijden is bijna niet mogelijk. Wel kun je de kans op een meltdown verkleinen door je emmer minder vol te laten lopen en eerder in te grijpen.

  • Houd je energie bij. Bijvoorbeeld met kleurcodes in je agenda of met de Activiteitenweger. Zo zie je wanneer het te veel wordt.
  • Plan herstel in. Na een drukke dag of een verjaardag heb je rust nodig, niet pas als het misgaat.
  • Gebruik je signaleringsplan. Grijp in bij oranje, niet pas bij rood.
  • Verminder prikkels. Denk aan een noise cancelling koptelefoon, oordoppen, een zonnebril of een pet.
  • Maak een sensorische toolbox. Een tasje met dingen die jou rustig maken, zoals een fidget toy, een geur, kauwgom of iets zachts.
  • Bedenk een exitstrategie. Spreek vooraf af hoe en wanneer je weg kunt gaan, bijvoorbeeld met een codewoord.
  • Zorg voor voorspelbaarheid. Vraag om een planning en om wijzigingen op tijd door te geven.
  • Let op je basisbehoeften. Eten, drinken, slapen en pijn spelen een grote rol. Zet eventueel een wekker om te eten of te drinken.
  • Maskeer minder waar dat veilig is. Elke plek waar je jezelf kunt zijn, laat de emmer minder snel vollopen.
  • Maak een meltdownplan. Schrijf op wat jouw triggers en signalen zijn, wat helpt en wat niet, en wat anderen wel en niet moeten zeggen of doen. Deel het met mensen om je heen.

Hoe kom je weer uit een meltdown?

Alle (over)belasting vermijden is bijna niet mogelijk. Dus hoe kom je uit een meltdown als je er eenmaal in zit?

  • Ga weg uit de uitlokkende situatie als je daar nog in zit. Dit kan door echt weg te gaan (naar huis), maar ook door even naar de wc te gaan of door een noise cancelling koptelefoon of zonnebril op te zetten.
  • Zoek een veilige plek. Dit kan je bed zijn of de bank, onder de tafel of in een hoek, met bijvoorbeeld een deken over je heen.
  • Verminder prikkels: licht uit, geluid weg, telefoon weg.
  • Probeer niet te praten of dingen uit te leggen. Dat komt later.
  • Ga rusten of slapen.
  • Geef jezelf niet op je kop voor wat je voelt of ervaart, en laat gevoelens er zijn.
  • Een huisdier kan helpen om weer in het nu te komen. Sommige autistische mensen hebben hiervoor een hulphond die diepe druk kan aanbieden.
  • Je kunt verschillende ontspanningstechnieken inzetten, zoals mindfulness, ademhalingsoefeningen, of een warme of juist koude douche nemen.
  • Gebruik hulpmiddelen, zoals een fidget toy of een verzwaringsdeken.

In de A-typist winkel vind je deze sleutelhanger, waarmee je zonder te spreken aan kunt geven wat je voelt of wat je wil.

Hoe herstel je van een meltdown?

  • Neem echt rust. Na een meltdown ben je vaak uitgeput, soms nog dagen. Plan zo nodig afspraken om.
  • Eet en drink iets. Je lichaam heeft veel energie verbruikt.
  • Wees mild voor jezelf. Je bent overweldigd geraakt door wat je omgeving van je vroeg. Een meltdown maakt je geen slecht mens.
  • Vraag om troost of geruststelling als je dat fijn vindt.
  • Kijk later terug, zonder oordeel. Wat zat er in de emmer? Welke signalen waren er? Wat hielp? Pas je signalerings- of meltdownplan zo nodig aan.
  • Herstel de relatie. Bied eventueel je excuses aan aan mensen die je pijn hebt gedaan, of voor spullen die je kapot hebt gemaakt. Excuses gaan over de gevolgen, niet over wie jij bent.

Wat kun je als omgeving doen?

Dit is natuurlijk voor iedereen persoonlijk. Er zijn mensen die in een meltdown echt alleen moeten zijn, omdat ze er anders niet uit komen. Elke prikkel is er dan één te veel. Er zijn ook mensen die de aanwezigheid van iemand anders juist fijn vinden en begeleiding nodig hebben om er weer uit te komen.

Vooraf

  • Weet van tevoren wat je moet doen. Bespreek al een keer met de persoon (of met mensen die dichtbij staan) hoe je kunt helpen als een meltdown zich voordoet. Een meltdownplan of signaleringsplan helpt hierbij.
  • Leer de vroege signalen herkennen en help in de aanloopfase al om prikkels en eisen te verminderen.
  • Zorg voor voorspelbaarheid en duidelijkheid over de planning, en kondig veranderingen op tijd aan.

Tijdens

  • Blijf zelf zo rustig mogelijk; jouw stress kan de meltdown versterken. Dit is een kernidee van de low arousal-benadering van Andrew McDonnell.
  • Zorg dat de persoon zichzelf en anderen niet kan beschadigen, door voorwerpen of mensen uit de weg te halen.
  • Help de persoon uit de situatie te komen, of pas de situatie zo aan dat de (sensorische) overbelasting stopt. Het kan nodig zijn om iemand fysiek uit de situatie te begeleiden. Bespreek altijd van tevoren of je iemand hierbij mag aanraken.
  • Laat de persoon alleen, als dat gewenst is. Blijf dan wel in de buurt.
  • Stel geen of weinig vragen. Gebruik korte, eenvoudige zinnen, of zeg even niets.
  • Spreek geen verwachtingen uit en stel geen eisen.
  • Ga niet in discussie, geef geen straf en probeer het gedrag niet te corrigeren.
  • Toon begrip en veroordeel niet. Ook omstanders hoeven niet alles te zien; vraag hen eventueel om door te lopen.
  • Bij sommige mensen kan het helpen om een stevige knuffel of diepe druk te krijgen. Vraag dit altijd van tevoren.

Na afloop

  • Geef tijd om te herstellen. Verwacht niet dat iemand meteen weer ‘gewoon’ meedoet.
  • Praat pas later over wat er gebeurde, als de persoon daar weer ruimte voor heeft. Kijk samen naar wat er in de emmer zat en wat hielp, niet naar schuld.
  • Laat merken dat de relatie goed is. Veel mensen schamen zich na een meltdown.
  • Zorg ook voor jezelf. Een meltdown meemaken kan ook voor ouders, partners en begeleiders heftig zijn.

Preventief: het Autistic SPACE-model

Een handig hulpmiddel is het Autistic SPACE-model van Doherty, McCowan en Shaw (2023). Het is ontwikkeld voor de zorg, maar bruikbaar voor iedereen. SPACE staat voor vijf basisbehoeften van autistische mensen: Sensory needs (prikkels), Predictability (voorspelbaarheid), Acceptance (acceptatie), Communication (communicatie) en Empathy (wederzijds begrip). Als aan deze behoeften wordt voldaan, is de kans op meltdowns en shutdowns kleiner.

Schaamte, burn-out en wanneer je hulp zoekt

Veel autistische mensen schamen zich na een meltdown, zeker als ze daarna te horen krijgen dat ze zich ‘aanstellen’ of ‘slecht gedrag’ vertonen. Dat kan leiden tot schuldgevoelens en eenzaamheid, en tot nog harder je best doen om meltdowns te onderdrukken. Dat onderdrukken kost juist weer extra energie. Begrip uit de omgeving maakt hier echt verschil.

Zoek hulp als:

  • meltdowns vaker voorkomen of heftiger worden;
  • je jezelf of anderen pijn doet;
  • je merkt dat je steeds sneller overbelast raakt en minder aankunt (een mogelijk teken van autistische burn-out);
  • je relaties, werk of school eronder lijden.

Je kunt terecht bij je huisarts, een praktijkondersteuner (POH-GGZ) of een behandelaar met kennis van autisme. Samen kun je zoeken naar wat er in jouw emmer zit en hoe je die minder vol laat lopen.

9 gedachten over “Wat is een meltdown bij autisme, hoe voelt het en wat doe je eraan?”

  1. quote” Hoe kom je weer uit een meltdown?
    Alle (over)belasting vermijden is bijna niet mogelijk. Dus hoe kom je uit een shutdown als je er eenmaal in zit? ”

    Onduidelijk of je hier nu meltdown of shutdown bedoelt….

    Beantwoorden

Plaats een reactie

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.